Cmentarze Żydowskie
Najstarszy cmentarz żydowski we Wrocławiu znajdował
się w rejonie obecnych ulic Traugutta, Podwale i Z. Krasińskiego. Został
założony pod koniec XII wieku i zajmował powierzchnię pięciu morgów.
Został zlikwidowany w 1345 roku, a pochodzące z niego macewy (czyli
stawiane pionowo płyty nagrobne) użyto do prac budowlanych na terenie
miasta. Pięć z nich zostało odnalezionych (najstarsza jest datowana na
1274 rok) i znajdują sie one obecnie w Muzeum Archeologicznym we
Wrocławiu i Muzeum Sztuki Cmentarnej na cmentarzu przy ul. Slężnej. .
Cmentarz żydowski przy ulicy Ślężnej
stanowi obecnie Muzeum Sztuki Cmentarnej.
Jego łączna powierzchnia to 4,6 ha, znajduje się na nim około 12 tysięcy
nagrobków.
Cmentarz wyraźnie odróżnia się od kirkutów (czyli cmentarzy
żydowskich) Europy Wschodniej. To miejsce różnorodnych form sztuki
nagrobnej, bogatej symboliki, niezwykłego zdobnictwa macew oraz budowli.
Niektóre z nich wzorowane są na styl mauretański czy egipski, co czyni
cmentarz miejscem godnym odwiedzenia także w celach pozasakralnych.
Początki historii cmentarza sięgają 1856 r. Wówczas to w celu
stworzenia nowego miejsca pochówku wrocławska gmina żydowska zaczęła
nabywać działki we wsi Gabitz przy Lohestrasse (obecnie ul. Ślężna).
Zakupiony teren został otoczony murem, uporządkowany oraz podzielony na
alejki. Jego powierzchnia wynosiła wtedy około 3 ha. Kilka lat później
obszar ten został powiększony do obecnego rozmiaru 4,6 ha.
Pierwszy oficjalny pochówek na cmentarzu odbył się 17
listopada 1856 r. Był to pogrzeb kupca – Lobela Sterna. Ziemia cmentarna
została wówczas pobłogosławiona przez rabina Abrahama Geigera. Można tu
znaleźć jednak nagrobki o wiele starsze, bo pochodzące z istniejącego w
średniowieczu cmentarza żydowskiego. Były one odkrywane na przełomie
poprzednich stuleci w różnych miejscach miasta i następnie przenoszone
do centralnego lapidarium. Najstarszy z nich ma wyrytą datę 4 sierpnia
1203 r. i wzniesiony został Dawidowi, kantorowi "o głosie miłym".
W początkowej fazie istnienia cmentarza wzniesiono dom
przedpogrzebowy oraz mieszkanie inspektora cmentarza. Budynki te zostały
zastąpione w 1912 r. nowymi, większymi i nowszymi. Autorami tego
projektu byli bracia: Paul i Richard Ehrlich. Wzniesiono wówczas także
dwupiętrowy dom zarządu cmentarza, w którym znajdowały się mieszkania
inspektora oraz grabarza, biuro i kwiaciarnia, oraz kaplica i latarnia,
które zostały postawione przy bramie wejściowej do nekropolii.
Wraz z nadejściem II wojny światowej pogrzeby na cmentarzu
zaczęły powoli ustawać, a w 1943 r. został on całkowicie zamknięty. Na
niektórych macewach znajdują się ślady po kulach, jest to związane z
faktem, iż cmentarz był terenem działań zbrojnych w czasie walko o
miasto w 1945 r.
Po wojnie nekropolia przeszła w ręce publiczne, a 24 maja 1975 r.
została wpisana do rejestru zabytków. Niedługo po tym fakcie zaczęły się
prace nad odnową otaczającego ją muru, konserwacją nagrobków i alejek.
Od 1988 r. możemy odwiedzać to miejsce jako Muzeum Architektury
Cmentarnej. Obecnie stanowi ono Muzeum Sztuki Cmentarnej - oddział
Muzeum Miejskiego Wrocławia.
Macewy na Starym Cmentarzy Żydowskim są bogato ozdobione. Wiele z nich
posiada wyrzeźbione symbole, mówiące wiele na temat zmarłego.
Najczęściej powtarzające się motywy, to:
• złamane drzewo lub kwiat – nagła i niespodziewana śmierć
• dłonie kapłana wyrażające gest błogosławieństwa – symbol znajdujący
się na grobach osób pełniących posługę w świątyni
• księga – pochowany był uczonym w piśmie, rabinem
C mentarz stanowi miejsce spoczynku dla wielu sławnych
ludzi nie tylko z Wrocławia, ale i z całej Europy. Zapraszamy na
oficjalną stronę cmentarza:
http://www.mmw.pl/muzeum/sztuki-cmentarnej.php
Na murze cmentarnym znajduje się tablica, która upamiętnia śmierć 450
Żydów poległych w czasie I wojny światowej.
:
Nowy Cmentarz Żydowski we Wrocławiu
Cmentarz Żydowski przy ul. Lotniczej 51 we Wrocławiu
(tzw. Nowy Cmentarz Żydowski). Jest to piąta największa nekropolia
żydowska w Polsce (zaraz po Łodzi, Warszawie, Krakowie i Białymstoku).
Zajmuje on powierzchnię ok. 11 hektarów, która pokryta jest niezwykłymi
nagrobkami, znajdującymi się wśród powalonych drzew i obecnego wszędzie
bluszczu. Jego powstanie było związane z brakiem miejsca na Starym
Cmentarzu Żydowskim przy ul. Ślężnej. Cmentarz wpisany jest do rejestru
zabytków – obecnie jest on nekropolią należącą do Gminy Żydowskiej we
Wrocławiu.
Pod koniec XIX wieku zaczęło brakować miejsca na cmentarzu
przy ul. Ślężnej, wówczas to starszy gminy żydowskiej Eduard Sachs
podjął się starania o przydzielenie nowego miejsca. Zakupiono wówczas we
wsi Cosel (Kozanów) przy Szosie Berlińskiej (późniejsza
Flughafenstrasse, obecnie ul. Lotnicza) 50 mórg ziemi. W 1900 r. teren
ten został ogrodzony, po czym wykonane zostały niezbędne prace ziemne, w
maju kolejnego roku rozpoczęto prace budowlane, a już 14 lutego 1902 r.
nekropolia została poświęcona i otwarta.
Plan zagospodarowania cmentarza przewidywał uczynienie z
niego obiektu robiącego wrażenie na każdym przechodniu. Na terenie
cmentarza powstała monumentalna kaplica cmentarna, połączona była
dwudziestometrowym arkadowym krużgankiem z budynkiem kostnicy. Zespół
tych budynków znajdował się po lewej stronie od głównego wejścia na
cmentarz. Na tej samej wysokości, lecz z prawej strony głównej alei,
został wybudowany dwupiętrowy dom zarządu. Mieściła się w nim
kancelaria, kwiaciarnia, mieszkanie ogrodnika, inspektora oraz grabarza.
Głównymi projektantami budynków zaplecza byli bracia Paul i Richard
Ehrlich, znani we Wrocławiu m.in. z takich projektów jak wrocławski
Szpital Żydowski – obecnie szpital kolejowy przy ul. Wiśniowej.
Przestrzenne zagospodarowanie cmentarza, powiększonego po
1918 r. do ponad 11 hektarów (aż po ulicę Pilczycką), przypominało
romantyczny park krajobrazowy. Ciekawostkę może stanowić fakt, iż układ
ścieżek nie posiada, jak to było zazwyczaj, charakteru równoległego ani
prostopadłego. Na terenie cmentarza zasadzono aleje drzew i różane
klomby.
W południowej części cmentarza utworzono, po I wojnie
światowej, pole honorowe (58 m x 28 m), które zostało poświęcone pamięci
żydowskich żołnierzy poległych na froncie. Na jego szczycie stanął
owalny tolos (kamienny grobowiec), na którym zostały wyryte 432 nazwiska
żołnierzy.
W czasie II wojny światowej z polecenia NSDAP w budynkach
cmentarza urządzono stację szpitalną. Resztę budynków przeznaczono dla
mieszanych rodzin aryjsko-żydowskich na lokale mieszkalne. Po zamknięciu
lecznicy, mieszane małżeństwa zostały wywiezione do obozów w Gross-Rosen
i Bergen-Belsen, obiekt zaś oddano pod nadzór i użytkowanie wojsku.
Jedynie kostnica służyła zgodnie z przeznaczeniem. Także podczas wojny
na cmentarzu utworzono zbiorową mogiłę, w której pochowano grupę
więźniów z obozu koncentracyjnego.
W latach powojennych (po 1960 r.) budynek zarządu i kaplica
zostały wysadzone w powietrze. Obecnie na cmentarzu znajduje się wiele
podniszczonych już bądź zdewastowanych zabytków. Na niektórych grobach
dostrzec można ślady po kulach – co może świadczyć o tragicznych
wydarzeniach, jakich świadkiem było owe miejsce. Po wojnie cmentarz
zwrócono prawowitym właścicielom i służy jako nekropolia Gminy
Żydowskiej we Wrocławiu do dziś, stopniowo będąc przedmiotem renowacji.
opracowano na
podstawie dancy z Wikipedii i Encyklopedii PWN