Cmentarze Katolickie   
 

Na terenie Wrocławia znajduje się kilka przykościelnych cmentarzy katolickich. Są to:
    Cmentarz Brochowski - przy ulicy Brochowskiej we Wrocławiu, powstały około 100 lat. Od początku był administrowany przez parafię ewangelicką i służył mieszkańcom Brochowa, który był wówczas podwrocławskim miasteczkiem. Po roku 1945 opiekę nad cmentarzem przejęła katolicka parafia św. Jerzego.. Dwie główne aleje cmentarza biegnące ze wschodu na zachód są obsadzone drzewami - północna lipami a południowa kasztanowcami. Na cmentarzu zachowały się pojedyncze poniemieckie groby oraz kamień pamiątkowy poświęcony żołnierzom poległym w I Wojnie Światowej pochodzącym z Brochowa.

    Cmentarz Ducha Świętego – cmentarz znajdujący się pod zarządem parafii pw. Ducha Świętego przy ulicy Bardzkiej we Wrocławiu. Otwarty został w roku 1918, jako Cmentarz Świętego Henryka.
    Decyzję o budowie cmentarza podjęto w roku 1917, gdyż dotychczasowe miejsca pochówku mieszkańców parafii św. Henryka zaczęły się wyczerpywać. Na lokalizację wybrano plac przy ulicy Bardzkiej, ograniczony od południa kolejową obwodnicą śródmiejską, po przeciwnej stronie ulicy znajdowały się zakłady chemiczne Silesia, a obecnie znajduje się Wzgórze Gajowe. Projekt nekropolii wykonał znany wrocławski architekt Theo Effenberger; podzielił on cmentarz na dwanaście prostokątnych i kwadratowych kwater, z których jedna była przeznaczona na pochówki urnowe, a druga na pochówki dzieci. Wejście główne cmentarza od strony ulicy tworzyły dwie półkoliste furtki prowadzące do głównej, ciągnącej się w kierunku wschodnim, obsadzonej lipami alei. Środkowa część alei głównej została rozszerzona w postaci owalnego placu, który stanowił centralną część nekropolii. Równolegle do głównej alei biegły dwie aleje boczne obsadzone grabami. Skrzyżowania alei głównej i bocznych z alejami poprzecznymi zostały rozszerzone w postaci niewielkich kwadratowych placyków.
    Cmentarz został otwarty w roku 1918. W roku 1922 na owalnym placu stanął pomnik ofiar I wojny światowej, składający się z czterech kolumn, wykonanych ze sztucznego kamienia, zwieńczonych krzyżami, z nazwiskami poległych parafian – żołnierzy poległych na frontach wojny. Pomnik mocno uszkodzony zachował się do dziś. Pod koniec lat 20. XX w. w pobliżu głównego wejścia stanęła niewielka kaplica i budynki gospodarcze również autorstwa Theo Effenbergera. Położony na peryferiach miasta cmentarz zapełniał się powoli, pomimo iż od 1929 r. korzystała z niego również parafia Świętego Ducha. W roku 1933 naprzeciw cmentarza, na terenie nieczynnych zakładów chemicznych, urządzono jeden z pierwszych w Niemczech obozów koncentracyjnych – KZ Dürrgoy. Do roku 1945 powierzchnia grzebalna nie była wykorzystana nawet w połowie. Na początku roku 1945 miały miejsce pierwsze dewastacje cmentarza, obrońcy Festung Breslau zaczęli wykorzystywać płyty nagrobne do wznoszenia barykad.
    Po przejęciu cmentarza przez polski zarząd zachodnia część cmentarza, na której znajdowały się niemieckie groby, nie była użytkowana i stopniowo zaczęła niszczeć, a stare płyty nagrobne zaczęły być wykorzystywane do produkcji nowych. Cmentarz został poszerzony w kierunku wschodnim i tam zaczęto chować zmarłych. W latach 60. władze miejskie narzuciły ograniczenia w liczbie dokonywanych pochówków, chcąc tym samym doprowadzić do szybkiego zamknięcia nekropolii celem przeznaczenia terenu pod budowę obiektów przemysłowych. Podobne plany prowadzono w stosunku do pobliskiego cmentarza na Skowroniej Górze, plany te zarzucono ostatecznie w latach 70. W roku 1978 cmentarz, decyzją kurii arcybiskupiej, został przekazany parafii Świętego Ducha, zmienił zarazem swoją nazwę. Po przejęciu cmentarza przez parafię Ducha Świętego została wzniesiona kaplica pogrzebowa pw. Zmartwychwstania Pańskiego projektu Tadeusza Zipsera, zbudowana w części z cegieł po rozebranej przedwojennej kaplicy. W tym czasie zaczęto także zagospodarowywać najstarszą część cmentarza nieużywaną od roku 1945. W roku 1999, cmentarz został powiększony w kierunku wschodnim. Wtedy także układ alejek cmentarza został uporządkowany; dokonano podziału na regularne pola grzebalne.
    Na tym cmentarzu pochowano tragicznie zmarłą w katastrofie pod Smoleńskiem Aleksandrę Natalii-Świat oraz profesora. Wojciecha Sitka, znanego wrocławskiego socjologa.

    Cmentarz na Klecinie –znajdujący się przy ulicy Zabrodzkiej we Wrocławiu. Jest to jeden ze starszych cmentarzy, poświęcony został bowiem w roku 1878 i służył ewangelikom oraz katolikom mieszkającym we wsi Klecina i sąsiednich wsiach. Zarządcą cmentarza do roku 1945 był a początkowo ewangelicka parafia Zbawiciela z Wrocławia, a po wybudowaniu kościoła w Klecinie w roku 1906, miejscowa parafia. Po roku 1945 cmentarz przeszedł w ręce katolików.

    Cmentarz na Krzykach – nieczynny obecnie cmentarz katolicki znajdujący się przy ulicy Krzyckiej we Wrocławiu.
    Pierwsze próby utworzenia gminnego cmentarza ewangelickiego, dla mieszkańców podwrocławskich wsi Krzyki i Partynice, miały miejsce w roku 1878. W dniu 11 marca tegoż roku mieszkańcy wsi wykupili ziemie od prywatnych właścicieli i zwrócili się z prośbą o wytyczenie cmentarza w pobliżu drogi w miejscu której dziś biegnie ulica Krzycka. Inicjatywa mieszkańców spotkała się z odmową Śląskiego Konsystorza Ewangelickiego, który nakazał mieszkańcom tych wsi kontynuowanie pochówków na cmentarzach we Wrocławiu zarządzanych przez parafię Zbawiciela do której należeli.
Ponowne próby otwarcia cmentarza miały miejsce po wybudowaniu nowego kościoła św. Jana i utworzeniu nowej parafii obejmującej obie wsie. Prośba wystosowana w roku 1915 do Śląskiego Konsystorza Ewangelickiego tym razem spotkała się z pozytywną reakcją. Nekropolię poświęcono 16 listopada 1915 roku, a od stycznia roku 1916 cmentarz był czynny pod nazwą Cmentarz św. Jana, używano także podwójnej nazwy związanej z dawną przynależnością do parafii Zbawiciela - Cmentarz Zbawiciela - Cmentarz św. Jana Do roku 1945 cmentarz służył ewangelikom, po roku 1945 na cmentarzu chowani byli katolicy. Ze względu na niewielka powierzchnię - około 0,5 ha, pola grzebalne zostały praktycznie zapełnione w latach pięćdziesiątych XX wieku. Obecnie cmentarz jest nieczynny. Znaczną część nagrobków stanowią te sprzed roku 1945 z inskrypcjami w języku niemieckim, które nie zostały zniszczone w czasie masowej likwidacji niemieckich cmentarzy we Wrocławiu, w latach sześćdziesiątych XX wieku.

    Cmentarz Świętego Maurycego – znajdujący się pod zarządem parafii pw. Świętego Maurycego we Wrocławiu. Cmentarz znajduje się przy ulicy Działkowej, od strony wschodniej bezpośrednio graniczy z Cmentarzem Żołnierzy Radzieckich. Często nazywany przez mieszkańców Wrocławia Cmentarzem na Skowronie Górze.
    W roku 1863 parafia św. Maurycego otworzyła swój nowy cmentarz przy ulicy Kamiennej, pomiędzy dwoma innymi cmentarzami: ewangelickim cmentarzem św.Marii Magdaleny i katolickim św. Doroty. Szybkie wyczerpanie się pól grzebalnych zmusiło proboszcza parafii do szukania nowego miejsca w którym można by było urządzić nowy cmentarz. Początkowo władze miejskie były nieprzychylne katolickiej parafii, zgodę na zagospodarowanie nowego cmentarza wydano ostatecznie w maju 1886. Nowy cmentarz otwarto w roku 1887, znajdował się on pomiędzy ulicą Spiską a równoległą do niej drogą – obecnie ulicą Borowską. Na cmentarzu wybudowano w następnych latach kaplicę i dom nadzorcy.
    Oba cmentarze zostały w roku 1967 zlikwidowane, w ich miejscu dziś znajdują się parki - Park Andersa w miejscu starszego cmentarz z roku 1863 i Park Skowroni w miejscu nowszego cmentarza, z roku 1887. Dzisiejszy cmentarz św. Maurycego to z kolei trzecia nekropolia tej parafii, została ona utworzona dzięki staraniom proboszcza Paula Peikerta. W związku z wyczerpywaniem się miejsc na nowym cmentarzu podjął on decyzję o jego powiększeniu w kierunku południowym, w roku 1934 zakupił 2,5 ha ziemi od właściciela Antona Laufe, a rok później jeszcze dodatkowe 0,5 ha od właścicielki o nazwisku Pelz. Zgodę na urządzenie nowego cmentarz położonego na południe od ulicy Działkowej wydano 18 listopada 1939 roku. Poświęcenie nowo utworzonej nekropolii, przez biskupa wrocławskiego Adolfa Bertrama miało miejsce w dniu 29 września 1940. Do roku 1945 nowy cmentarz był wykorzystany w niewielkim stopniu. Od stycznia 1945 wschodnia część cmentarza była jednym z miejsc pochówku poległych żołnierzy radzieckich, w latach 1947-1948 urządzono na niej Cmentarz Żołnierzy Radzieckich na Skowroniej Górze, gdzie pochowano pozostałych poległych chowanych w czasie walk w innych częściach miasta. Zachodnia część cmentarz nadal pełniła funkcję cmentarza parafialnego kościoła św. Maurycego, chowano tu również zmarłych zamieszkałych w pobliżu cmentarza. Pod koniec lat 60 XX wieku planowano likwidację cmentarza, wiązało się to z ówczesną tendencja władz do całkowitej likwidacji cmentarzy wyznaniowych i zastąpienia ich komunalnymi. Od roku 1971 pochówki były wstrzymane. Ponowna reaktywacja funkcji cmentarza nastąpiła w roku 1994. W chwili obecnej miejsca grzebalne powoli się wyczerpują.

    Cmentarz Świętej Rodziny – cmentarz położony przy ul. Smętnej na wrocławskim Sępolnie, został założony w roku 1928, jako nekropolia ewangelickiej gminy św. Marii Magdaleny, gminy Gustawa Adolfa na Sępolnie oraz gminy Marcina Lutra. Autorem projektu cmentarza gminy luterańskiej był wrocławski architekt krajobrazu Paul Hatt. Wg projektu większość kwater grzebalnych zajmowała przestrzeń na przedpolu kaplicy zachowując symetrię w stosunku do głównej alei. Kaplica cmentarna jest natomiast dziełem architekta Ericha Graua.
    Po wojnie przekazany katolickiej parafii św. Rodziny. Obecnie chowani są tu zmarli także z parafii Biskupina i Dąbia.
Na cmentarzu znajduje się:
• pomnik Orląt Lwowskich wg projektu Jana Sieka (odsłonięty w 1991 r.),
• monument upamiętniający straconych w 1945 r. we Wrocławiu świętokrzyskich partyzantów Armii Krajowej z oddziałów Szarego i Młota wg projektu Łucji Skomorowskiej-Wilimowskiej( odsłonięty w 1969 r.),
• symboliczny grób Sługi Bożego ks. Jerzego Popiełuszki, kapelana "Solidarności" (odsłonięty w 2004 r.).
    Cmentarz jest także symbolem oporu Polaków przeciw dominacji sowieckiej i zniewoleniu komunistycznemu, o czym świadczy wiele nagrobków "pro memoria" z inskrypcjami: "zamęczony przez NKWD", "zamordowany na Sybirze".

    Cmentarz św. Wawrzyńca – cmentarz katolicki o powierzchni 4,3 ha, usytuowany przy ul. Bujwida 51 we Wrocławiu
    Cmentarz katedralny św. Wawrzyńca został założony w roku 1866, w momencie gdy wyczerpane zostały miejsca pochówków na dawnym cmentarzu parafii katedralnej przy ulicy Miłej. Nekropolia początkowo miała kształt prostokątny i składała się z czterech kwater przedzielonych główną aleją biegnącą w kierunkach wschód-zachód oraz prostopadłą do niej aleją boczną. W latach 70. XIX w. cmentarz został ogrodzony, wybudowano także, od strony ulicy Bujwida, zachowaną do dzisiaj ceglaną bramę wejściową z napisem St. Laurentius. Nie zachowały się natomiast wybudowane w tym samym czasie budynki gospodarcze i pochodzący z roku 1912 dom mieszkalny nadzorcy.
    Pod koniec XIX w. cmentarz dwukrotnie powiększano, najpierw w kierunku południowym – do ulicy Sopockiej, później w kierunku północnym. W efekcie poszerzania cmentarz uzyskał zachowany do dziś kształt. Podzielony jest na dziewięć kwater o charakterze nierównych i nieregularnych czworoboków. Po roku 1945 większość niemieckich nagrobków została zlikwidowana, na tych samych miejscach dokonywano pochówków powojennych mieszkańców Wrocławia. W roku 1962 cmentarz został zamknięty. Odbywają się tu jedynie pochówki zmarłych w grobach wcześniej wykupionych. W latach 70., w bezpośrednim sąsiedztwie cmentarza, wzniesiono nowoczesny kościół p.w. św. Wawrzyńca autorstwa Z. Prętczyńskiego. Cmentarz do dziś należy do parafii Archikatedry Świętego Jana, choć jest znacznie od niej oddalony. Jest miejscem pochówku wrocławskich biskupów pomocniczych.
Na cmentarzu św. Wawrzyńca spoczywa wielu zasłużonych dla Wrocławia ludzi – naukowców i artystów, m. in.
- hr. Wojciech Dzieduszycki (1912-2008) – artysta operowy i kabaretowy, recenzent teatralny
- prof. Ludwik Hirszfeld (1884-1954) – światowej sławy bakteriolog i immunolog, profesor Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Wrocławskiego
- Rafał Wojaczek (1945-1971) – poeta
- Henryk Worcell (właśc. Tadeusz Kurtyka) (1909-1982) – pisarz
Na cmentarzu znajduje się symboliczny grób Wandy Rutkiewicz oraz grobowiec o.o. dominikanów




    Cmentarze Komunalne:
    Cmentarz Osobowicki - założony w 1867 r. kilkakrotnie powiększany, obecnie największy cmentarz Wrocławia o pow. 52 ha. Znajduje się przy ul. Osobowickiej 47-59
Cmentarz powstał na terenie niegdyś zaliczanym do wsi Rosenthal (Różanka) – dawnych pól i miejskich pastwisk, zwanych prawdopodobnie od nazwiska byłego właściciela tych gruntów Polinke Acker – Polankowe Pola. Grunty te przyłączono do miasta już w 1808, podczas gdy resztę Różanki dopiero 120 lat później. Ówczesna dziewiętnastowieczna lokalizacja cmentarza wybrana została m.in. ze względu na dość wygodny dojazd/dojście z miasta istniejącym tutaj mostem Groszowym (Gröschelbrücke, 30 lat później zastąpionym dzisiejszym mostem Osobowickim, zlokalizowanym w nowym miejscu, około 700 metrów na wschód, znacznie dalej od cmentarza), a z drugiej strony ze względu na położenie poza miastem w okolicy, która w tamtych czasach nie była planowana pod zabudowę lub uprawy.
Na cmentarzu znajduje się ok. 40 grobów sprzed 1945, w tym najstarszy jest grób ze stellą z 1879 szachisty Adolfa Anderssena. Zachował się także nagrobek z postacią kobiecą z 1895.
    Na polu "D" jest kwatera żołnierzy poległych w latach 1914-1918, z żeliwnymi krzyżami szeregowców i podoficerów oraz kamiennymi oficerów, w centrum trzy wysokie drewniane krzyże ustawione w 1993 r.
    Kolejne kwatery poległych w I wojnie światowej znajdują się przed kaplicą na polach 86 i 87 mają po jednym krzyżu. Przed samą kaplicą znajduje się symboliczny pomnik w postaci trzech kamiennych sylwetek z każdej strony, wystawiony w 1992 r.
    Po prawej stronie głównej alei, prowadzącej do kaplicy pogrzebowej 1921 r., stoi symboliczny Krzyż Katyński – pomnik pomordowanych na wschodzie Polaków.
    Po zachodniej stronie alei na polach 24 i 42 znajduje się kwatera zasłużonych, na której spoczywają profesorowie, politycy, artyści, oficerowie Znajduje się tutaj też granitowy pomnik Żołnierzy KBW z 1965 r., a nieco dalej na północy piaskowcowy obelisk Funkcjonariuszy MO oraz Policji, z wmurowanymi tablicami upamiętniającymi także policjantów sprzed II wojny światowej. Po wschodniej stronie alei, na polu 41, mieszczą się okazałe kaplice grobowe Romów z rodziny Łakatoszów. Po lewej stronie stoi symboliczny drewniany krzyż cmentarny z dużą drewnianą figurą Chrystusa.
    Na polu 79 na północny wschód od kaplicy znajduje się kolejna kwatera zasłużonych, kamienny pomnik z napisem: Zasłużonym w 40 rocznicę powrotu Ziem Zachodnich i Północnych do Macierzy. Społeczeństwo Wrocławia 1985.
Na polu 119 na północny wschód od kaplicy jest kwatera kombatantów z pomnikiem w kształcie Krzyża Walecznych, między trzema kamiennymi kolumnami i napisami na tablicach: Trzy kolumny symbolizują: Siły zbrojne, Ruch Oporu, Martyrologię obozów koncentracyjnych. Wybudowane w czynie społecznym przez członków koła ZBoWiD Kleczków. Wrocław Psie Pole w latach 1978-1989.
    Obok na polu 120 znajduje się kwatera bezimiennych ofiar stalinizmu, mieszcząca groby pomordowanych w więzieniach i straconych żołnierzy podziemia niepodległościowego oraz żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Dalszy ciąg tych kwater znajduje się na polu 81a, gdzie na skraju ustawiono niewielki symboliczny krzyż. Tutaj zwraca uwagę pomnik pilota Wiktora Komorowskiego zamęczonego w 1952, zrehabilitowanego w 1989 i jego synów Jerzego i Bogdana straconych w 1954, zrehabilitowanych w 1992. Znaleziono ślady ok. 350 grobów. Około 500 pozostałych grobów znajdowało się prawdopodobnie w dawnych kwaterach 77, 91 i 102, przekazanych do pochówków. Dlatego planuje się ekshumacje w kwaterach 77, 91, 102, 91a i 92. Wśród pochowanych byli także Niemcy, w tym zbrodniarze wojenni.
    Pole "M" na północny zachód od kaplicy to kwatera muzułmanów, w której nagrobki oznaczone są symbolem półksiężyca.
    W kwaterze 2, przy bramie środkowej, jest fragment starego muru zewnętrznego, na którym zachowały się pozostałości pomników nagrobnych z początku XX w., obecnie w większości ponownie wykorzystanych. Naprzeciw tych grobowców rośnie około 100-letni platan klonolistny o obwodzie około 360 cm wysokości około 28 m.

    Cmentarz Grabiszyński –jedna z największych nekropolii we Wrocławiu. Cmentarz w swoich obecnych granicach to jedna z trzech części stanowiących w pierwszej połowie XX w. większy kompleks cmentarny. Początkowo był to cmentarz na którym chowano zmarłych z południowych parafii Wrocławia, ewangelickich: św. Elżbiety i św. Trójcy, katolickich: św. Karola Boromeusza i św. Elżbiety Węgierskiej oraz zakonników z klasztoru Bonifratrów. Później stał się cmentarzem komunalnym.
    Cmentarz Grabiszyński I znajdował się między ulicami: Hallera, Romera i Grabiszyńską, w miejscu, w którym znajduje się dziś Park Grabiszyński. Został założony w roku 1868, w centralnej części cmentarza stała kaplica, wybudowana wg projektu architekta Zimmermanna w stylu naśladującym renesans włoski. Kaplica i cmentarz zostały zniszczone w czasie oblężenia Wrocławia. Po wojnie cmentarz nie był użytkowany i ulegał ciągłej dewastacji, decyzję o likwidacji cmentarza podjęto w latach 60. Po likwidacji cmentarza w jego miejscu utworzono park, dawny układ alei cmentarnych został zmieniony, jedynie w kilku miejscach znaleźć można fragmenty grobów i innych urządzeń cmentarnych.
Cmentarz Grabiszyński II został założony w 1881 r., jest jedyną częścią dawnego kompleksu cmentarnego, używaną do dziś. W 1882 r. wybudowano wg projektu architekta Kesslera neoromańską kaplicę poświęconą pamięci Karoliny Gierth, kaplica ta używana jest dziś do odprawiania ceremonii żałobnych. Zdecydowana większość niemieckich nagrobków została zlikwidowana w latach 50. Oprócz pól grzebalnych, z grobami ziemnymi znajdują się także pola urnowe oraz kolumbarium, dwie kwatery zarezerwowane są dla zmarłych wyznania prawosławnego.
    Cmentarz Grabiszyński III powstał w 1916 r. po wschodniej stronie ulicy Grabiszyńskiej, na południowym skraju najstarszej części kompleksu cmentarnego. Centralny element cmentarza stanowiło wybudowane w 1926 r. krematorium. W 1927 r. w jednej z wolnych kwater na południowym skraju nekropolii urządzono cmentarz żołnierzy włoskich, zmarłych w niewoli niemieckiej pod koniec I wojny światowej, który dziś, wraz z niewielka kwaterą grobów dziecięcych znajdującą się przy pętli tramwajowej, stanowi jedyny zachowany element dawnej nekropolii. Ta część cmentarza stanowi obecnie zasadniczą część Parku Grabiszyńskiego.

    Cmentarz w Leśnicy – cmentarz komunalny znajdujący się przy ulicy Trzmielowickiej we Wrocławiu.
    Cmentarz został otwarty w październiku roku 1883 na podstawie decyzji Śląskiego Konsystorza Ewangelickiego, do roku 1945 był cmentarzem wyznaniowym przeznaczonym dla mieszkańców Leśnicy i okolicznych wsi należących do kościoła ewangelickiego. Cmentarz dwukrotnie był powiększany - w roku 1893 i 1905. Po roku 1945 stał się cmentarzem komunalnym. Na cmentarzu zachowały się pojedyncze nagrobki i grobowce wykonane przed rokiem 1945.

    Cmentarz Komunalny Psie Pole - założony w roku 1996 na osiedlu Psie Pole, ze względu na brzmienie oficjalnej nazwy często nazywany Cmentarzem Kiełczowskim lub Cmentarzem przy ulicy Kiełczowskiej.
    Decyzja o budowie nowego cmentarza komunalnego została podjęta ze względu na fakt wyczerpywania się miejsc grzebalnych na dwóch największych tego typu nekropoliach we Wrocławiu: Osobowickim i Grabiszyńskim. Cmentarz na Psim Polu spełnia wymogi stawiane nowoczesnym cmentarzom, jest przystosowany nie tylko do tradycyjnych pochówków ziemnych ale też urnowych, zarówno w ziemi jak i w kolumbariach. Docelowo cmentarz ma mieć powierzchnię 40 ha, w chwili obecnej powierzchnia wynosi 9,4 ha. W skład kompleksu cmentarnego wchodzą także budynki zarządu, dom pogrzebowy i krematorium - jedyne we Wrocławiu.

    Cmentarz komunalny przy ul. Jerzmanowskiej – - najnowszy cmentarz we Wrocławiu, powstał w wyniku uchwały Rady Miejskiej Wrocławia z dnia 5 czerwca 1998 r. Z założenia ma mieć charakter parku z centralnie ulokowaną kaplicą.

    Cmentarz w Pawłowicach składa się z trzech części:
• dawnej, na której usytuowana jest kaplica cmentarna,
• obecnie czynnej,
• obejmującej nowe tereny.
Na terenie nowej części cmentarza znajduje się zabytkowe stanowisko archeologiczne z I – IV wieku n.e.
    



        opracowano na podstawie dancy z Wikipedii i Encyklopedii PWN